ڕۆژی پای ٢٠٢٦ لە
Published:
جیهان لە پای (π)
دۆزینەوەی گەردوون لە نیشانەیەکی کۆندا
π چییە بە ڕاستی؟
هەر بازنەیەک لە گەردووندا هەڵبژێرە — لە فنجانی چایەوە تا ئەڵقەکانی زەحەل. دەوری بازنەکە (چێوە) دابەش بکە لەسەر تیرەکەی (بڕی ناوەوە). هەمیشە هەمان ژمارە وەریدەگریتەوە:
π = 3.14159265…
ئەم ژمارەیە هەرگیز کۆتایی ناهێنێت و هەرگیز دووبارە نابێتەوە. لە بازنەکانی ئەندازەوە تا شەپۆلەکانی فیزیا، π لە هەموو شوێنێکدا دەردەکەوێت. ئەمە چیرۆکەکەیەتی.
لە قوتابخانەوە بۆ ئاسمان
لە قوتابخانەدا فێری دەبین کە π = 3.14 یان 22/7. ئەمانە نزیکبوونەوەن، بەڵام نەک تەواو وردن.
کاتێک ئەندازیارانی ناسا (NASA) ڕێگای ڕۆکێت بۆ سەیارەکانی تر دەژمێرن، π بۆ ١٥ ژمارەی دوای خاڵ بەکاردەهێنن. ئەگەر 22/7 بەکاربهێنن لەبری ئەوە، کەشتییەکی ئاسمانی کە بەرەو زەحەل دەچێت بە هەزاران میل لە ئامانجەکەی دوور دەکەوێتەوە!
ڕووباری بێکۆتا
ژمارەکانی π هەرگیز کۆتایی ناهێنن و هیچ شێوازێکی دووبارەیان تێدا نییە. هەر ژمارەیەک بە ڕەنگێکی جیاواز نیشان دراوە. دوگمەکان دابگرە بۆ دیتنی زیاتر!
ئایا ژمارەکانی π هەڕەمەکین؟
لە یەکەم ١,٠٠٠ ژمارەدا، هەر ژمارەیەک (لە ٠ تا ٩) تقریبەن ١٠٪ ی جار دەردەکەوێت. ئەم دابەشبوونە نزیکە لەوەی چاوەڕوانی دەکرێت لە زنجیرەیەکی بە ڕاستی هەڕەمەکیدا.
ئەم هەڕەمەکییە لەگەڵ بێکۆتابوونی π، دەیکاتە ئامرازێکی بەهێز بۆ دروستکردنی ژمارەی هەڕەمەکی لە بواری شفرەکاری (cryptography) و ئاسایشی زانیاری دا. سیستەمەکانی شفرەکردن و پاراستنی داتا لە ژمارە هەڕەمەکییەکان کەڵک وەردەگرن بۆ دروستکردنی کلیلی ئاسایشی، و π یەکێکە لە سەرچاوە سروشتییەکانی ئەم هەڕەمەکییە.
ماوسەکە ببە بۆ سەر هەر ستوونێک!
π لە دەرەوەی بازنەکان
π تەنها بۆ بازنەکان نییە. لە تیۆری ژمارەکان، ئەگەرناسی، و فیزیای کوانتەم دا دەردەکەوێت!
π بە دەستی خۆت بژمێرە!
زنجیرەی لایبنیتز بەکاربهێنە. سلایدەرەکە ڕابکێشە بۆ زیادکردنی تێرمەکان و سەیری بکە چۆن وردبوونەوەکە باشتر دەبێت!
ژمێرەری زنجیرەی لایبنیتز
ڕێگای مرۆڤایەتی بەدوای π دا
مرۆڤایەتی بۆ ماوەی هەزاران ساڵ بەدوای بەهای ڕاستی π دا گەڕاوە. لە چوارگۆشە دەستکێشکراوەوە تا سوپەرکۆمپیوتەرەکانی ئەمڕۆ.
ئایا دەتزانی؟
ناسا تەنها ١٥ ژمارەی π بەکاردەهێنێت بۆ ناڤبەری کەشتییەکانی ئاسمانی بە تەواوی سیستەمی هەتاویدا. ئەم وردییە بەسە بۆ ژماردنی دەوری گەردوونی دیار بە وردیی ئەتۆمێکی هایدرۆجین.
ڕۆژی π لە ١٤ ی ئازار (3/14) لە جیهاندا پیرۆز دەکرێت. لە ساڵی ٢٠١٥ دا، بەرواری 3/14/15 لە کاتژمێر 9:26:53 لەگەڵ یەکەم ١٠ ژمارەی π دەگونجا!
هێڵی زەنگولەیی (bell curve) — ستوونی ئامار — π لە فۆرمولەکەیدایە. هەڕەمەکی خۆشی بە π شێوە دراوە!
بنچینەی نادیاریی هایزنبێرگ لە فیزیای کوانتەمدا ℏ/2 تێدایە، کە بە بەکارهێنانی π دەرچوو. تەنانەت جیهانی بچووکی ئەتۆمیش بە ئاهەنگی π هەڵدەکەت!
لودۆلف ڤان سۆلن زۆرێک لە ژیانی تەرخان کرد بۆ ژماردنی π بۆ ٣٥ ژمارە. ئەوەندە شانازی پێ دەکرد کە ئەو ژمارانە لەسەر قەبرەکەی لە شاری لایدن هەڵکۆڵدران.